चारैतिर बाढीले थुपारेको कालो लेदो थियो। घरहरू भत्किएका थिए। बस्तीहरू बगरमा परिणत भएका थिए।
कतै भग्नावशेष, कतै हिलोको थुप्रो।
त्यही हिलोमुनि पुरिएका थिए मानिसका शव।
भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीपछि रसुवाको टिमुरेदेखि नुवाकोटको त्रिशूलीसम्म भग्नावशेष र हिलोमा पुरिएका मानिस तथा जनावरका शवबाट गन्ध आउन थालेको थियो। त्यो गन्ध कहाँबाट आइरहेको छ भन्ने मानिसले ठम्याउन सकिरहेका थिएनन्।
भदौ १६ गते सशस्त्र प्रहरी बलको एउटा टोली रसुवा पुग्यो।
टोलीको नेतृत्व गरेका थिए, सशस्त्र प्रहरी वरिष्ठ नायब निरीक्षक रमेश पोखरेलले।
त्यो टोलीमा १०–१२ जना प्रहरी थिए। उनीहरूसँगै थियो, चकलेटी रङको एउटा ल्याब्राडोर कुकुर।
उसको नाम थियो— साम्बा।
उमेर, भर्खर साढे दुई वर्ष।
साम्बाले केही समयअघि मात्र खोज तथा उद्धार तालिम पूरा गरेको थियो। नुवाकोट र रसुवाको बाढी प्रभावित क्षेत्रमा खटिनुअघि उसले वास्तविक विपद सामना गरेको थिएन।
उसका लागि यो पहिलो उद्धार अभियान थियो। पहिलो अभियानमै उसले यस्तो काम गर्यो, जसले सशस्त्र प्रहरीभित्र मात्र होइन, सामाजिक सञ्जालमा पनि उसलाई चर्चित बनायो।
साम्बाले दिएको संकेतका आधारमा सशस्त्र प्रहरीले रसुवामा १८ र नुवाकोटमा २ गरी २० जनाको शव फेला पार्यो।
त्यसपछि टिकटकदेखि अन्य सामाजिक सञ्जालसम्म साम्बालाई 'हिरो' भन्न थालियो।
साम्बाको यो सफलतापछाडि एउटा लामो कथा छ।
त्यो कथा हो— एउटा सानो छाउरो, उसलाई हुर्काउने प्रहरी र उनीहरूबीच वर्षदिनमा विकास भएको गहिरो सम्बन्धको।
भारतमा जन्मिएको छाउरो कसरी बन्यो 'साम्बा'?
साम्बाको जन्म २०८० साल माघमा भारतमा भएको हो।
करिब ६ महिना पुगेपछि सशस्त्र प्रहरी बलले उसलाई किनेर नेपाल ल्यायो।
सशस्त्र प्रहरी बलमा ३० वटासम्म कुकुर राख्ने व्यवस्था छ। कुनै कुकुरको मृत्यु भए वा बिरामी भएर संख्या घटे नयाँ किन्न सकिने वरिष्ठ नायब निरीक्षक पोखरेल बताउँछन्।
यसरी ल्याइएका साना छाउरा हुर्काउने, स्याहार्ने र तालिम दिने जिम्मेवारी विभिन्न 'डग ह्यान्डलर' लाई दिइन्छ।
चकलेटी रङको त्यो सानो ल्याब्राडोरको जिम्मा पर्यो, सशस्त्र प्रहरीका वरिष्ठ हवल्दार प्रकाश तामाङलाई।
प्रकाश सहितको टोलीले उसको नाम राखिदियो— साम्बा।
'नेपालकी चर्चित फुटबल खेलाडी सावित्रा भण्डारीको नामसँग मिल्नु संयोग मात्र हो,' प्रकाश भन्छन्, 'छोटो र चर्चित नाम राख्दा मिल्न गएको हो।'
नाम त राखियो, अब उसलाई हुर्काउनु थियो।
भारतबाट नेपाल ल्याउँदा साम्बा नयाँ वातावरणमा अलमलिएको थियो। नयाँ मानिसहरूबीच केही निराश देखिन्थ्यो। तर केही दिनमै नयाँ ठाउँसँग घुलमिल भयो। त्यसपछि उसको चञ्चले स्वभाव देखिन थाल्यो।
यही चञ्चले छाउरालाई एक दिन विपदमा मानिस खोज्न सक्ने बनाउने जिम्मेवारी प्रकाशको काँधमा थियो।
त्यो सजिलो काम थिएन।
बिहान साढे ५ बजेदेखि सुरू हुन्थ्यो उनीहरूको दिन
प्रकाशको दिन बिहान साढे ५ बजे सुरू हुन्थ्यो।
उठ्नेबित्तिकै उनी साम्बालाई दिसापिसाब गराउन बाहिर लैजान्थे। त्यसपछि शरीर पुछिदिन्थे, कान र आँखा सफा गरिदिन्थे।
अनि खाजा खुवाउँथे।
साम्बा सानो हुँदा उसलाई उसिनेको अन्डा, उमालेको दूध र भिजाइएको विशेष डग फुड खुवाउनुपर्थ्यो। प्रकाशले उसको खानपान र स्याहारमा कुनै कसर बाँकी राखेनन्।
छ–सात महिनासम्म यसरी स्याहार गर्दै उनले साम्बालाई अनुशासन सिकाउन थाले।
खानपानपछि आवाज दिएर बोलाउने, दायाँबायाँ हिँडाउने, उठबस गराउने र खेलाउने काम हुन्थ्यो। साम्बाले प्रकाशको आवाज सुनेर निर्देशन पालना गर्न सिक्दै गयो। वरिपरि मानिसहरू भए उसको ध्यान सजिलै भड्किन्थ्यो।
त्यसैले प्रकाश उसलाई एकान्त ठाउँमा लगेर तालिम दिन्थे।
'साम्बाको ध्यान नभड्कियोस् भनेर मानिसहरू नभएको एकान्त ठाउँमा लगेर सिकाउँथेँ,' प्रकाशले सेतोपाटीसँग भने, 'दिनहुँ घन्टौं समय साम्बासँग बिताउँदा–बिताउँदै मानव र पशुको सम्बन्धभन्दा माथि उठेर एउटा गाढा पारिवारिक र आत्मिक नाता गाँसियो।'
बिस्तारै साम्बाले प्रकाशको आवाज मात्र होइन, इसारा र बोलीको लवज समेत चिन्न थाल्यो।
प्रकाश मायालु स्वरमा बोल्दा ऊ खुसीले पुच्छर हल्लाउँथ्यो। चर्को स्वरमा बोल्दा चुपचाप बस्थ्यो।
'झर्केर बोल्दा साम्बा गलत गरेको महसुस गरी थसक्क बस्छ र मुखमा पुलुकपुलुक हेरिरहन्छ,' प्रकाशले भने, 'मायालु स्वरमा बोलायो भने खुसीले पुच्छर हल्लाउँदै छातीमै चढ्छ, वा टाँसिएर नजिकै बस्न आउँछ।'
यति बेला प्रकाशका लागि साम्बा केवल तालिम दिइरहेको कुकुर रहेन। ऊ उनको साथी बनिसकेको थियो।
खेल्दै सिकेको खोज तथा उद्धार
साम्बाले सुरूमा सामान्य निर्देशन पालना गर्न सिक्यो। बस्ने, उठ्ने, बोलाउँदा आउने र पछ्याउने जस्ता आधारभूत तालिमपछि उसलाई विशेष कामका लागि तयार पार्ने प्रक्रिया सुरू भयो।
सशस्त्र प्रहरीको डग स्क्वाडमा कुकुरहरूलाई फरक फरक जिम्मेवारीका लागि तालिम दिइन्छ। कसैलाई विस्फोटक पदार्थ पत्ता लगाउन सिकाइन्छ। कसैलाई लागुऔषध खोज्न। कसैलाई मानिस वा शव पत्ता लगाउन।
साम्बाको चञ्चले स्वभाव, सुँघ्ने क्षमता र मानिसहरूसँग छिट्टै घुलमिल हुने बानी हेरेर उसलाई खोज तथा उद्धारको तालिम दिने निर्णय भयो।
त्यसपछि उसको अभ्यास गर्ने ठाउँ फेरियो।
अब ऊ सामान्य मैदानमा मात्र खेल्दैनथ्यो। भत्केका घर, पुराना संरचना, भग्नावशेष र खाल्डाहरूमा पनि खोज्न जानुपर्थ्यो।
प्रकाश कहिले आफै लुक्थे। कहिले कुनै वस्तु लुकाउँथे। साम्बाको काम हुन्थ्यो— सुँघेर पत्ता लगाउने।
सही ठाउँ भेटेपछि प्रकाश उसलाई पुरस्कार दिन्थे। कहिले खानेकुरा, कहिले शरीरमा मायाले थपथपाइ।
'साम्बाको शरीरमा हातले थपथपाउँदा राम्रो काम गरेँ भनेर मख्ख पर्छ, खुसी भएको उसको व्यवहारबाटै झल्किन्छ,' प्रकाशले भने।
यसरी साम्बा खोज्न सिक्दै गयो। तर एउटा कुरा बाँकी थियो।
उसले अहिलेसम्म जे गरेको थियो, त्यो सबै अभ्यास थियो। वास्तविक बाढी, पहिरो वा ठूलो मानवीय विपत्तिमा उसलाई खटाइएको थिएन।
त्यसको अवसर भने कहालीलाग्दो परिस्थितिमा आयो।
पहिलो परीक्षा : हिलोमा भासिँदै शवको खोजी
भदौ १० गतेको बाढीपछि सशस्त्र प्रहरी टोलीले भोलिपल्टै घटनास्थल पुग्ने प्रयास गर्यो। तर हेलिकप्टरको व्यवस्था नभएकाले तत्काल जान सकेन।
भदौ १३ गते साम्बासहित तीनवटा कुकुर नुवाकोट पुर्याइए। त्यहाँ बाटोहरू हिलाम्मे थिए। बाढीले ल्याएको लेदोका कारण यताउता हिँड्न समेत कठिन थियो।
साम्बाका लागि यस्तो ठाउँ बिल्कुलै नौलो थियो।
'सुरूमा हिलोमा जान अप्ठ्यारो मानिरहेको थियो,' प्रकाश सम्झिन्छन्, 'तैपनि निर्देशन पालना गर्दै हिँड्यो।'
त्यही नुवाकोटमा साम्बाले पहिलो पटक वास्तविक उद्धार अभियानमा आफ्नो क्षमता देखायो। उसको संकेतका आधारमा दुईवटा शव फेला परे। तर अझ कठिन परीक्षा बाँकी नै थियो।
त्यति बेला रसुवा पुग्ने अवस्था थिएन। भदौ १६ गते बाँकी दुईवटा कुकुर नुवाकोटमै छाडेर साम्बालाई रसुवा लगियो।
वरिष्ठ नायब निरीक्षक रमेश पोखरेलको नेतृत्वमा १०–१२ जनाको टोली त्यहाँ पुगेको थियो।
रसुवाको अवस्था नुवाकोटभन्दा भयावह थियो। बाटो थिएन। बाढीले बस्ती बगरमा परिणत गरिदिएको थियो। जताततै लेदो थुप्रिएको थियो।
'बाटो नभएकाले तत्काल त्यहाँ फाट्टफुट्टबाहेक अरू कोही पुगेका थिएनन्,' रमेशले भने, 'त्यहाँको दृश्य सम्झिँदा अहिले पनि मन भारी हुन्छ। त्यहाँ बगरबाहेक अन्य केही थिएन। लेदो जमेर समथर ठाउँ बनिसकेको थियो।'
त्यही बगरमा साम्बालाई काममा लगाइयो।
काठमाडौंको सामान्य र नियन्त्रित वातावरणमा तालिम लिएको साम्बाका लागि गर्मी र हिलो दुवै चुनौतीपूर्ण थिए।
भदौको चर्को घाम थियो। हिलोबाट बाफ उठिरहेको थियो। बाढीले ल्याएको लेदो गहिरो र चिप्लो थियो। मानिसका खुट्टा समेत भासिन्थे।
साम्बा पनि अगाडि बढ्न खोज्दा हिलोमा गाडिन्थ्यो। गर्मी र थकानले उसलाई सास फेर्न गाह्रो भइरहेको थियो।
'गर्मी र लेदो माटोमा निरन्तर हिँड्नुपरेकाले साम्बा हाइहाइ गर्दै जिब्रो निकालेर सास फेरिरहेको थियो,' प्रकाशले भने, 'उसलाई यस्तो गाह्रो भएको देख्दा मलाई भित्रैदेखि नमज्जा लाग्थ्यो। तैपनि उसलाई निर्देशन दिइरहेँ, काम गरिरह्यो।'
साम्बा थाक्थ्यो। तर प्रकाशको निर्देशन पाएपछि फेरि अगाडि बढ्थ्यो।
कहिले लेदोमा भासिन्थ्यो। कहिले हिलोबाट निस्केर अर्को ठाउँतिर लाग्थ्यो।
उसको काम थियो— गन्ध खोज्ने। मानिसले देख्न नसक्ने गरी हिलोमुनि पुरिएका शव पत्ता लगाउने।
साम्बाले कुनै ठाउँमा शवको गन्ध पाएपछि त्यहीँ रोकिन्थ्यो। भुक्थ्यो। भुइँ कोतर्थ्यो। त्यसपछि सशस्त्र प्रहरीको टोलीले त्यही ठाउँ खन्न थाल्थ्यो।
कहिले शव भेटिन्थ्यो, कहिले शरीरका विभिन्न भाग।
'उसले संकेत गरेको प्रायः सबै ठाउँमा शव भेटियो,' प्रकाशले भने, 'जब साम्बाले संकेत गरेको ठाउँमा खन्यौं, त्यहाँ माटोले पुरिएका शव फेला परिरहँदा टोलीमा नयाँ उत्साह भरिएको थियो।'
यसरी साम्बाको संकेत पछ्याउँदै टोलीले एकपछि अर्को शव निकाल्न थाल्यो।
रसुवागढी, स्याफ्रुबेसी, टिमुरे, घट्टेखोला र बेत्रावती क्षेत्रमा साम्बालाई खटाइएको थियो।
प्रकाशका अनुसार साम्बाले जमिनमुनि ५ देखि १० फिटसम्म र उचाइमा ५ देखि ७ फिटसम्मको दूरीमा रहेका शवको गन्ध पत्ता लगाउन सक्छ। यो अभियानमा उसले ५ फिटसम्म गहिराइमा पुरिएका शव पत्ता लगायो।
टोलीलाई एउटा अर्को चिन्ता पनि थियो। बाढीमा मानिससँगै जनावरहरू पनि पुरिएका थिए। तिनका शवबाट समेत गन्ध आइरहेको थियो। त्यसैले साम्बा झुक्किन्छ कि भन्ने डर थियो।
'तर त्यस्तो भएन,' प्रकाशले भने।
ल्याब्राडोर जातका कुकुरको विशेषता नै तीक्ष्ण सुँघ्ने क्षमता हो। मानिससँग छिट्टै घुलमिल हुने र साँघुरा तथा अप्ठ्यारा भग्नावशेषमा समेत पस्न सक्ने भएकाले साम्बा यो अभियानमा उपयोगी भएको प्रकाश बताउँछन्।
रसुवामा उसको संकेतका आधारमा १८ जनाको शव फेला पर्यो। नुवाकोटका दुई जोड्दा संख्या पुग्यो— २०।
पहिलो उद्धार अभियानमै साम्बाले २० जनाको शव पत्ता लगाउन सघाएको थियो।
सामाजिक सञ्जालमा 'हिरो', प्रकाशका लागि साथी
साम्बाले रसुवामा गरेको कामको चर्चा बिस्तारै सामाजिक सञ्जालमा फैलियो। टिकटकदेखि अन्य सामाजिक सञ्जालसम्म उसको प्रशंसा हुन थाल्यो।
धेरैले उसलाई 'हिरो' भने।
साम्बालाई सम्हालिरहेका प्रकाशलाई भने त्यति बेला फोटो खिच्ने वा भिडिओ बनाउने फुर्सद थिएन।
'हामीलाई संगठनको नियम अनुसार आफै भिडिओ बनाएर पोस्ट गर्ने अनुमति हुँदैन,' उनले भने, 'मलाई त कुकुर नियन्त्रण गर्नु पर्थ्यो, उसलाई सम्हाल्नु पर्थ्यो, पछिपछि दौडिनु पर्थ्यो। फोटो खिच्ने वा हेर्ने फुर्सदै थिएन।'
प्रकाशका लागि सबभन्दा ठूलो खुसी आफूले हुर्काएको र तालिम दिएको साम्बाले कठिन परिस्थितिमा राम्रो काम गर्नु थियो।
साम्बाको योगदानको कदर गर्दै सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालयले प्रकाशलाई कदरपत्र प्रदान गरेर विशेष सम्मान समेत गर्यो।
तर प्रकाश र साम्बाको सम्बन्ध सम्मानपत्र वा एउटा सफल उद्धार अभियानमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूबीचको आत्मीयता अझ गहिरो छ।
प्रकाश केही दिन बिदामा जाँदा पनि साम्बाकै चिन्ता गरिरहन्छन्।
उसले खाना खायो कि खाएन होला? के गरिरहेको होला? यस्तै कुरा मनमा खेलिरहन्छन्।
अनि बिदा सकेर फर्किँदा साम्बाले टाढैबाट उनको आवाज चिन्छ। दौडिँदै आउँछ। नजिक पुगेर उनको काखमा टाउको राख्छ।
'केही दिनको बिदापछि फर्किँदा साम्बाले टाढैबाट बोली सुन्यो भने पनि दौडिँदै आउँछ र काखमा टाउको राख्छ,' प्रकाशले भने।
साम्बासँग बिताएको समयले उनलाई एउटा गहिरो अनुभूति दिएको छ।
'साम्बासँगको सम्बन्ध र मायाबाट एउटा कुरा सिकेँ,' उनले भने, 'एउटा अबोध जनावरलाई पनि हामीले माया दियौं, राम्रो खाना दियौं र सही व्यवहार गर्यौं भने उसले मानिसले भन्दा बढी इमानदारी देखाउने रहेछ।'
प्रकाशलाई रसुवाको त्यो भयावह दृश्य अझै सम्झना छ। हिलोमा भासिँदै, गर्मीमा हाइहाइ गर्दै साम्बाले शव खोजेको क्षण उनी बिर्सन सक्दैनन्।
'विपदको त्यो भयानक वातावरणमा साम्बाले जुन इमानदारी र मिहिनेत देखायो,' उनले भने, 'त्यसले मलाई मानव र जनावरबीचको नाता कति पवित्र हुन्छ भन्ने फेरि एक पटक प्रमाणित गरिदिएको छ।'
पहिलो अभियानमै आफ्नो क्षमता देखाएपछि साम्बा अहिले सशस्त्र प्रहरी बलको डग स्क्वाडमा भरपर्दो उद्धार कुकुरका रूपमा स्थापित भएको छ।
प्रकाशका अनुसार भविष्यमा आइपर्ने विपदका लागि पनि साम्बा र उनी तयारी अवस्थामा छन्।
त्यति बेला साम्बाले फेरि कुनै अपरिचित ठाउँमा पुगेर आफ्नो नाकले खोजी गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
उसको साथमा प्रकाश हुनेछन्।
त्यही परिचित आवाज, त्यही इसारा र त्यही विश्वास बोकेर।
***
